Πριν από δύο εβδομάδες βρισκόμουν στην ταράτσα της WWF, για την παρουσίαση του νέου βίντεο που δημιουργήσαμε για το Climatebook σχετικά με την κλιματική αλλαγή. Καθώς η προβολή του βίντεο είχε ολοκληρωθεί και οι παρευρισκόμενοι και παρευρισκόμενες συζητούσαμε μεταξύ μας, ακούστηκε η άποψη πως για την κλιματική αλλαγή φταίνε τα ορυκτά καύσιμα - η χρήση ορυκτών καυσίμων εκλύει αέρια θερμοκηπίου και τα αέρια θερμοκηπίου είναι αυτά που αυξάνουν τη θερμοκρασία της επιφάνειας της Γης, μέσω του φαινομένου του θερμοκηπίου.
Φυσικά, δεν είναι λάθος. Η καύση ορυκτών καυσίμων είναι πράγματι το πρόβλημα. Ωστόσο, το πετρέλαιο, το κάρβουνο και το φυσικό αέριο δεν καίγονται από μόνα τους. Τα κοιτάσματα δεν αυταναφλέγονται. Ούτε πρόκειται για απρόβλεπτες φυσικές καταστροφές, σαν ηφαίστεια που σε ανύποπτα χρονικά διαστήματα εκρήγνυνται και σκορπίζουν στην ατμόσφαιρα διοξείδιο του άνθρακα και μεθάνιο. Τα ορυκτά καύσιμα βρίσκονται, συνήθως, χωμένα βαθιά μέσα στο έδαφος. Ήταν εκεί για εκατομμύρια χρόνια και θα βρίσκονταν ακόμα εκεί, αν οι άνθρωποι δεν είχαν ανακαλύψει ότι μπορούν να εκμεταλλευτούν την εξαιρετικά συμπυκνωμένη ενέργεια που κουβαλάνε μέσω της ατμομηχανής.
Για την κλιματική αλλαγή επομένως φταίνε οι άνθρωποι. Οι άνθρωποι σκάβουν λαγούμια για να ξετρυπώσουν τα ορυκτά καύσιμα από το υπέδαφος. Αυτοί τα καίνε για να δημιουργήσουν ατμό, που θα κινήσει έμβολα, θα περιστρέψει στροβίλους και μαγνήτες μέσα σε πηνία, παράγοντας έτσι χρήσιμη, εκμεταλλεύσιμη ενέργεια. Προφανώς οι άνθρωποι δε φταίνε για κάθε κλιματική αλλαγή (αυτό είναι ένα επιχείρημα που οι αρνητές της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής αρέσκονται στο να επαναλαμβάνουν - «το κλίμα της Γης πάντοτε άλλαζε»), αλλά για αυτή που συμβαίνει με μια πρωτοφανή ταχύτητα από τη Βιομηχανική Επανάσταση κι έπειτα. Δε φταίνε άρα οι άνθρωποι, γενικά και αόριστα. Φταίνε εκείνοι που έζησαν τα τελευταία περίπου 200 χρόνια.
Αλλά ακόμα κι αυτό είναι πάρα πολύ γενικό. Δεν μπορεί εγώ, ένας κάτοικος του 2026, που καταναλώνω ρεύμα για να ζεστάνω νερό, βενζίνη για να μετακινηθώ και πετρέλαιο για να ζεστάνω το σπίτι μου τους μήνες του χειμώνα, να φέρω το ίδιο φορτίο ευθύνης με έναν χωρικό του 1826 που η κατανάλωσή του μπορεί να περιοριζόταν στο άναμα ενός κεριού από ζωικό λίπος για να βλέπει το βράδυ. Κάποιοι, αναπόφευκτα, φταίμε περισσότερο. Και η διαφορά μπορεί να είναι τόσο χαοτική που δεν έχει κανένα νόημα να λάβουμε υπόψη τη συνεισφορά των πάντων στο πρόβλημα - εκτός κι αν θέλουμε η ευθύνη να διαχυθεί σε τόσα πολλά επίπεδα που τελικά να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι, αφού φταίμε όλοι, δε φταίει κανένας. Είναι και αυτό μια τακτική που έχει χρησιμοποιηθεί κατά κόρον.
Ας δούμε τώρα κάποια νούμερα. Το 72% των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα και μεθανίου ολόκληρης της ανθρωπότητας από το 1854 μέχρι το 2022 οφείλεται στη δραστηριότητα 122 εταιρειών και κρατών. Έξι είναι εταιρείες παραγωγής τσιμέντου, έντεκα είναι κράτη και οι υπόλοιπες εκατόν πέντε είναι εταιρείες ορυκτών καυσίμων, δηλαδή εταιρείες που παράγουν, επεξεργάζονται και πουλάνε κάρβουνο, πετρέλαιο ή φυσικό αέριο. Οι οκτώ μεγαλύτερες από αυτές τις εταιρείες1 ευθύνονται για το 20% των εκπομπών αερίων θερμοκηπίου από την αρχή της Βιομηχανικής Επανάστασης. Οκτώ εταιρείες ευθύνονται για το 1/5 του προβλήματος.
Φυσικά, αυτές οι εταιρείες δεν έκαιγαν το πετρέλαιο μόνες τους - το πουλούσαν σε εμάς. Όμως, αν μη τι άλλο, το παραπάνω νούμερο αναδεικνύει τον τεράστιο βαθμό συγκέντρωσης ισχύος, αλλά και τον δομικό εγκλωβισμό του σύγχρονου ανθρώπου. Είναι μια περίπτωση που θα μπορούσε να ιδωθεί μέσα από το πρίσμα του καπιταλιστικού ρεαλισμού του Μαρκ Φίσερ: ζούμε σε ένα σύστημα όπου μας είναι σχεδόν αδύνατο να φανταστούμε το πώς θα λειτουργούσε η κοινωνία μας έξω από την εδραιωμένη υποδομή της αφθονίας της ενέργειας. Ο μέσος άνθρωπος καταναλώνει και έχει μεγαλύτερο ή μικρότερο «ανθρακικό αποτύπωμα» επειδή το σύστημα δεν του αφήνει και πάρα πολλές βιώσιμες εναλλακτικές (κάτι που γνωρίζουν πολύ καλά όσοι, για παράδειγμα, έχουν δοκιμάσει να μετακινηθούν με ποδήλατο στις μεγάλες πόλεις της Ελλάδας).
Αυτή όμως είναι μια ενδιαφέρουσα αλλά ελαφρώς διαφορετική συζήτηση. Δεν είναι μόνο τα απόλυτα μεγέθη ρύπων και αερίων θερμοκηπίου που εκπέμπουν αυτές οι πολυεθνικές εταιρείες -και που δεν μπορούν να συγκριθούν με κανένα ατομικό αποτύπωμα άνθρακα- ο λόγος που βρίσκονται μονίμως στο στόχαστρο όλων των ακτιβιστών και των περιβαλλοντικών οργανώσεων. Είναι και, πώς αλλιώς να το πούμε, τα συμφέροντα. Είναι όλα εκείνα που έκαναν τα τελευταία περίπου 50 χρόνια, από τότε που συνειδητοποίησαν, πέρα από κάθε αμφιβολία, ότι το προϊόν τους προκαλεί μια πολύ σοβαρή ζημιά στο περιβάλλον που επέτρεψε στο ανθρώπινο είδος να ευδοκιμήσει.
Μια πραγματική συνωμοσία
Θεματικά γράμματα με ιστορίες από τον χώρο της επιστήμης κάθε δύο εβδομάδες κατευθείαν στο inbox σας.
